Tíðindi af rannsóknum á fornum fjósum.
Nú stendur yfir úrvinnsla gagna fyrir verkefnið Minjar á Njáluslóð og er von á skýrslu síðar í sumar. Valdir staðir sem koma við sögu í Njálu hafa verið heimsóttir í tengslum við verkefnið, eldri fornleifaskráning uppfærð og þeir myndaðir úr lofti með dróna. Elsta þekkta bæjarstæði Stóra-Hofs á Rangárvöllum er einn af þeim stöðum sem fjallað er um í verkefninu en samkvæmt Njáls sögu bjuggu Valgarður grái og Unnur Marðardóttir á Hofi. Sonur þeirra var Mörður Valgarðsson, eitt mesta illmenni sögunnar. Hof er einnig talið landnámsbýli Ketils hængs í Landnámu en í grein Orra Vésteinssonar í Sögu frá 2007 („Hann reisti hof mikið…“) er það dregið í efa og jörðin Oddi talin líklegri landnámsjörð á Rangárvöllum með tilliti til staðsetningar, landgæða og sögulegs mikilvægis.

Mikill uppblástur lék byggðina á Rangárvöllum grátt fyrr á tímum og lögðust margar jarðir í eyði af þeim sökum. Víða var brugðið á það ráð að færa bæjarhús undan sandi á gróin svæði og þess freistað að halda áfram búsetu. Stóra-Hof er ein þeirra jarða sem er illa leikin af uppblæstri og var bærinn færður í tvígang vegna sandfoks og jarðeyðingar. Nú er bæjarstæði Stóra-Hofs neðan Rangárvallavegar en elsta bæjarstæðið var á brún ofan vegarins. Þar er hluti heimatúnsins enn óblásinn og má þar sjá lágan bæjarhól og aðrar óljósar minjar. Hálfkirkja var á Stóra-Hofi sem þjónað var frá Odda og má mögulega greina ummerki um kirkju og kirkjugarð fast austan við bæjarhólinn.

Í grein Páls Sigurðssonar frá 1886 í Safni til sögu Íslands II (Um forn örnefni, goðorðaskipun og fornmenjar í Rangárþíngi) eru áhugaverðar upplýsingar um fornt fjós og heygarð austan við elsta bæinn á Stóra-Hofi en þar gróf bóndinn á bænum niður á steinaröð þegar hann var að leita eftir hleðslugrjóti, sem er af skornum skammti á þessum slóðum. Minjar um fjós og heygarð sjást mjög illa á yfirborði en höfðu verið staðsettar þegar aðalskráning var unnin á jörðinni fyrir tæpum 20 árum. Þegar farið var á vettvang í tengslum við verkefnið Minjar á Njáluslóð voru þessar minjar mældar upp og eldri skráning uppfærð.

Það er út af fyrir sig ekki einstakt að minjar um forn fjós finnist við fornleifaskráningu en fjósið á Stóra-Hofi hefur nokkra sérstöðu vegna þess hversu gríðarstór hún virðist vera. Tóftin sem mæld var á vettvangi er tæplega 60 m löng og 8 m breið. Fornir, meintir fjóshellar í Odda sem hafa hrunið eru 40-50 m langir. Sá lengri hefur verið aldursgreindur og var í notkun á tímabilinu 950-1100. Annað mjög stórt, meint fjós er er meðal friðlýstra fornra minja í landi Lunansholts í Landsveit og er það einnig 50 m langt. Allar eru þessar minjar í Rangárþingi ytra en þar hefur verið unnin grunnskráning (aðalskráning) í öllu sveitarfélaginu. Þar sem slík gögn eru fyrir hendi er orðið til umfangsmikið og dýrmætt gagnasafn um fjölda, eðli og ástand minja á svæðinu sem hægt er að byggja frekari rannsóknir á.

Gríðarstórar fornar fjósrústir í Rangárþingi ytra gefa til kynna mikla nautgripaeign á fyrri öldum. Allar eru þær á stórbýlum (Lunansholt er einnig talin landnámsjörð) en flest fjós frá 9.-14. öld sem hafa verið rannsökuð fram að þessu eru 6-12 m löng að innanmáli og hafa rúmað 12-24 nautgripi. Það er mikill fjöldi gripa miðað við það sem tíðkaðist á seinni öldum þegar nautgriparækt dróst mjög saman. Þær vísbendingar sem fram hafa komið um forn fjós á stórbýlum á Suðurlandi benda til þess að þar hafi verið miklu fleiri nautgripir en á lægra metnum jörðum, sem kemur ekki á óvart, en með því að grafa upp þessi fjós er hægt að fá haldbær gögn um það hversu miklu munaði í nautgripaeign stórbýla og annarra býla, umfram það sem útlit minjanna á yfirborði gefa til kynna.

Útgáfufréttir: Oddarannsóknin hefur nú runnið sitt skeið en hún stóð yfir á tímabilinu 2020-2024 og var styrkt af verkefninu Ritmenning íslenskra miðalda (RÍM). Tvær bækur um afrakstur rannsóknarinnar koma út á árinu; annars vegar bók sem ætluð er almenningi og kemur út á íslensku í haust í ritstjórn Kristborgar Þórsdóttur, og hins vegar bók með ritrýndum fræðigreinum á ensku í ritstjórn Helga Þorlákssonar, sem er væntanleg í júlí (sjá auglýsingu sem fylgir færslu). Hægt er að kaupa ensku bókina með 35% afslætti (fullt verð er 126 evrur án vsk), ef pantað er fyrir 1. júlí með því að senda póst á ritstjórann á netfangið htho[at]hi[.]is
Nánari upplýsingar um íslensku bókina verða birtar þegar nær dregur útgáfudegi hennar.

Fjósið í Nauthúsabotnum
Víða um land eru nauta-örnefni sem benda til nautahalds en þeim hefur verið gefinn lítill gaumur og margt er enn á huldu um nautahald miðalda. Í landi Teigarhorns í Múlaþingi (áður Djúpavogshreppi) eru Nauthúsabotnar og þar var hluti fjóstóftar grafinn upp árið 2023. Fornminjasjóður styrkti rannsóknina en markmið hennar var að varpa ljósi á nautahald til forna - staðsetningu slíkra fjósa, stærð þeirra og gerð. Fjósið var yfirgefið nokkru fyrir Öræfajökulsgosið 1362 en hluti hússins var aftur tekinn í notkun og er yngsta notkunarskeið þess frá því eftir 1477. Lesa má nánar um rannsóknina og niðurstöður hennar í skýrslu sem kom út fyrir skömmu: https://www.researchgate.net/publication/401292908_FS1090_23051_Fjosid_i_Nauthusabotnum