Á þessari síðu er sagt frá helstu heimildum þar sem verslunar á Gásum er getið og greint frá þeim fornleifarannsóknum sem gerðar hafa verið á Gásum.

Sögulegur bakgrunnur
Til eru heimildir um kaupstaðinn á Gásum í fornum sögum og annálum sem benda til þess að bændafjölskyldur hafi dvalið þar yfir sumarkauptíðina. Fjölskyldurnar dvöldust í svokölluðum búðum og stunduðu kaupskap og ýmisskonar samskipti. Ennfremur voru Gásir siglingahöfn og sigldu kaupmenn af ýmsum þjóðernum þangað með varning.

Gásir (einnig nefnt; Gásar, Gæsir, Gáseyrr eða Gás(a)-eyri) eru nefndar í tengslum við verslun og skipakomur í heimildum frá 12. öld til 14. aldar, þ.á.m. Íslendingasögum, Sturlungu, Biskupasögum og annálum. Elstu rituðu heimild um verslun á Gásum eru að finna í Prestssögu Guðmundar góða frá 1163:

"En um várit eftir fýstist Ari út hegat ok gaf jarl honum knörr með rá ok reiði. Hann varð vel reiðfari ok kom skipi sínu at Gásum…" (Sturlunga saga I, bls. 119)

Ef tekið er mið af heimildunum er augljóst, að Gásir gegndu á þessum tíma mikilvægu hlutverki sem miðstöð verslunar og viðskipta. Eitt dæmi af mörgum er að finna í Guðmundar söga dýra frá 1191:

"Þann vetr váru skip at Gásum. Ok um sumarit var kaupstefna mikil." (Sturlunga saga I, bls. 177)

Hlutverk Gása sem miðstöð samskipta er einnig greinileg í Íslendingasögum. Í textanum hér á eftir er vísað til atburða á árinu 1232:

"Leið svá fram til þess, er Magnús biskup kom út at Gásum með bréfum Sigurðar erkibiskups, þeim er Guðmundi biskupi buðu af embætti sínu." (Sturlunga saga I, bls. 337)

Upplýsingar um Gásir í ritheimildum eru að mörgu leyti tilviljanakenndar, og verður því að leita annarra leiða til að afla vitnesku um minjasvæðið og hlutverk þess. Þó að Gása sé ekki getið í heimildum eftir 1400 bendir það ekki endilega til þess að hætt hafi verið að versla á Gásum þá, heldur er það fullt eins merki um dvínandi annálaritun og fæð heimilda á 15. öld. Akureyri hafði þegar komið var fram á 16. öld leyst Gásir af hólmi sem helsti verslunarstaður Eyjafjarðar en ekkert er vitað um hvar verslað var í millitíðinni og má vera að svörin sé að finna á Gásum.

Fornleifafræðilegur bakgrunnur
Fornleifar á Gásum hafa verið rannsakaðar nokkrum sinnum af mismunandi tilefni, enda hefur lengi verið mikill áhugi á sögu Gásakaupstaðar.
Fyrsta nákvæma uppdrátt af svæðinu gerði Premierløjtnant F. Froda árið 1902 fyrir Daniel Bruun. Árið 1907 gerðu Daniel Bruun og Finnur Jónsson uppgröft á Gásum. Þeir grófu fjölda prufuhola en einbeittu sér einkum að kirkjunni og búðatóftum á austurhluta svæðisins. Sumarið 1986 gerðu Margrét Hermanns-Auðardóttir og Bjarni F. Einarsson könnun á Gásum og grófu þar 4 prufuholur. Við þessar rannsóknir kom í ljós að enn er mikið af margbrotnum fornminjum á Gásum, sem gerir staðinn einstakan.

Að frumkvæði Minjasafnsins á Akureyri voru gerðar rannsóknir á Gásum í júlí árið 2001. Fornleifastofnun Íslands gerði forkönnun sem fólst í yfirborðsmælingum og uppgrefti úr eldri könnunarholum. Ennfremur gerði Timothy Horsley frá Háskólanum í Bradford á Englandi, viðnámsmælingar á svæðinu.

Áframhaldandi fornleifarannsóknir Fornleifastofnunar Íslands á Gásum eru hluti af fimm ára verkefni sem skipulagt er af Minjasafninu á Akureyri. Verkefnið hefur það markmið að auðkenna útbreiðslu mannvirkja og tímasetja þau, svo og að bæta aðgang almennings að svæðinu.