mannvistarlag hk.
[skilgr.] Mannvistarlag er hvers kyns lag sem til er orðið vegna umsvifa eða búsetu manna.
[skýr.] Mannvistarlag getur t.d. verið gólflag, sorplag, veggur eða hrun.
[enska] occupation layer, cultural layer
messing hk.
sjá látún
mél hk.
[skilgr.] Mél eru áföst beisli, sá hluti sem fer upp í kjaft hestsins. Hestinum er stjórnað með taumi sem er festur á beislishringi eða beislisstangir á hliðum mélanna.
[enska] snaffle bit
minjastaður kk.
[skilgr.] Minjastaður er hver sá staður þar sem fornleifar er að finna.
[enska] archaeological site
mold kv.
sjá jarðvegur
móaska kv.
[skilgr.] Bleikbrún eða rauðleit aska, duftfín og mjúk, sem verður til þegar mór er brenndur.
[skýr.] Litur móöskunnar stafar af járninnihaldi mós.
[enska] peat ash
mógröf
[sh.] svarðargröf
[skilgr.] Gryfja eftir mótekju.
[skýr.] Mógrafir eru nær alltaf í mýrum. Sjá einnig mór.
[enska] peat mine
mókol hk.
sjá surtarbrandur
mór kk.
[sh.] svörður (einkum á Norðurlandi)
[skilgr.] Jarðlag sem oft finnst í mýrum, myndað úr plöntuleifum sem ekki ná að rotna nema að takmörkuðu leyti sökum súrefnisþurrðar.
[skýr.] Mór var notaður til eldsneytis allt fram á síðari hluta 19. aldar og jafnvel lengur, t.d. í heimsstyrjöldinni síðari. Víða sjást ummerki eftir mótekjuna, mógrafir. Móhnausar voru stungnir upp og þurrkaðir, síðan oft raðað upp í móhrauka. Íslenskur mór er einkum gerður úr stara- og mosaleifum og er í raun fyrsta stig kolamyndunar með um 60 % kolefni.
[enska] peat
múrskeið kv.
[sh.] grafskeið
[skilgr.] Þríhyrndur, sléttur stálspaði með stuttu skafti, eitt helsta verkfæri fornleifafræðinga við uppgröft. [skýr.] Með múrskeiðinni er hvert mannvistarlag eða jarðlag í fornleifauppgrefti skafið niður smám saman eftir að það hefur verið skráð og teiknað upp.[enska] trowel
mykja kv.
[skilgr.] Saur úr kúm.
[skýr.] Mykja var einhver besti áburður sem fékkst á tún. Sumir báru hana beint úr fjósum og á tún en á flestum bæjum, þar sem hún var á annað borð nýtt, var henni safnað í fjóshaug yfir veturinn en borin á tún að vori. Þá var hún fyrst mulin með klárum en í lok 19. aldar komu taðkvarnir til sögunnar. Stundum var gerður klíningur úr mykju og hafður til eldsneytis. Í Atla, leiðbeiningarriti fyrir bændur sem út kom á 19. öld, er mælt með að nota mykju til að þétta húsveggi.
[enska] cow dung
mylla kv.
[skilgr.] Mannvirki sem korn er malað í.
[skýr.] Í myllum eru myllusteinar, knúnir áfram ýmist af vindi eða vatni. Á Íslandi urðu myllur býsna algengar á 19. öld, yfirleitt vatnsmyllur. Stundum hafa þær verið reistar á lækjarbökkum en einnig þekkist að mjóir skurðir hafi verið grafnir úr lækjum og þannig veitt vatni á mylluhjólið. Þetta var gert til að auka fallhæð vatnsins og fá þannig aukið afl í mylluna.
[enska] mill
mýrarauði kk.
[sh.] rauði
[skilgr.] Járnríkir jarðvegskekkir sem finnast í mýrum. Járn var unnið úr mýrarauða á Íslandi fram á 15. öld með aðferð sem nefnist rauðablástur.
[skýr.] Mýrarauði myndast á þann hátt að jarðvegssýrur, einkum í mýravatni, leysa upp járnsambönd úr bergi. Þau flytjast síðan með vatni og setjast til sem mýrarauði þar sem vatnið afsýrist.
[enska] bog iron
mælikvarði
kk.
1. [skilgr.] Stöng eða stika sem notuð er til að mæla lengd með.
[skýr.] Þegar ljósmyndir eru teknar af rústum, fornleifauppgrefti eða gripum er mælikvarði ávallt hafður við hlið viðfangsefnisins til að hægt sé að átta sig á stærðinni.
[enska] scale
2. [skilgr.] hlutfall milli réttrar og breyttrar stærðar, t.d. á landakorti eða uppdrætti. [skýr.] Þannig eru flatarteikningar t.d. oft í mælikvarðanum 1:20 en algeng landakort eru í mælikvarðanum 1:100000
[enska] scale