kálgarður kk.
[skilgr.] Afgirt svæði eða gerði, stungið upp og borið á, þar sem matjurtir voru ræktaðar, t.d. kartöflur og rófur.
[skýr.] Kálgarðar urðu ekki reglulega algengir á Íslandi fyrr en á 19. öld. Frumkvöðull í íslenskri kálgarðarækt var Gísli Magnússon, kallaður Vísi-Gísli, sýslumaður í Rangárvallsýslu á 17. öld.
[enska] vegetable patch
kirkjugarður kk.
[skilgr.] Kristinn grafreitur, oftast girtur af, yfirleitt umhverfis bænhús eða kirkju. [enska] christian cemetery
klaustur
[skilgr.] Bygging sem hýsir samfélag nunna eða munka undir forystu abbadísar eða ábóta.
[skýr.] Nokkur klaustur voru á Íslandi í kaþólskum sið, t.d. á Þingeyrum, Skriðuklaustri og Kirkjubæjarklaustri.
[enska] monastery, convent
kláfferja kv.
[sh.] kláfur, dráttur
[skilgr.] Ferja þar sem kláfur er notaður til að flytja fólk yfir stór vatnsföll.
[skýr.] Kaðlar eða vírar voru strengdir yfir vatnsfallið, yfirleitt þar sem skemmst vegalengd var milli bakka. Á þeim lék kláfurinn, trékassi, og var dreginn yfir.
kláfur, dráttur
sjá kláfferja
kléberg hk.
[skilgr.] Mjúkur og auðunninn nytjasteinn, samheiti fyrir fjölmörg mismunandi bergtegundaafbrigði.
[skýr.] Kléberg finnst ekki á Íslandi en var algeng innflutningsvara og finnst oft við fornleifauppgrefti, aðallega í lögum frá fyrstu öldum byggðar. Yfirleitt er talið að það hafi verið flutt inn frá Noregi eða Grænlandi, enda algengt á báðum stöðum. Kléberg var eftirsótt hráefni. Úr því voru gerð ílát, allt frá litlum bollum upp í stórar grýtur. Kléberg er eldfast og þolir mikinn hita, bergið er fitukennt og það má auðveldlega rispa með nögl. Kristján Eldjárn endurvakti orðið kléberg í íslenskri tungu en fram til þess hafði það verið kallað tálgusteinn líkt og fjölmargar aðrar mjúkar steintegundir. [enska] soapstone, steatite
kljásteinn kk.
[sh.] kljágrjót, klé, kljár
[skilgr.] Kljásteinn er steinn til að hengja neðan í uppistöðu í vef og halda henni strengdri.
[skýr.] Kljásteinar geta verið með ýmsu móti, náttúrulegir steinar sem gat hefur verið gert í gegnum eða jafnvel náttúrulega gataðir steinar. Kljásteinar finnast stundum margir saman í uppgröftum og er það yfirleitt talin vísbending um að þar hafi staðið vefstaður.
[enska] loom weight
klömbruhnaus kk.
[skilgr.] Klömbruhnaus er ákveðin tegund af torfhnaus sem stunginn er til að hlaða úr, oft húsveggi. Klömbruhnausar eru fleyglaga og lögunum raðað skáhallt á víxl þannig að þeir mynda e.k. fiskibeinamynstur. Milli laga var oft haft eitt lag af streng.
[skýr.] Klömbruhnaus mun einnig hafa verið nefndur hnakkakökkur.
[enska] slanted turf block
kol (náttúruleg kol, steinkol) hk.
[skilgr.] Fast eldsneyti úr ummynduðum plöntuleifum. Í náttúrunni verða kol til úr jurtaleifum sem setjast til í mýrum og fenjum og ná ekki að rotna nema að takmörkuðu leyti sökum súrefnisfirrðar. Jurtaleifarnar lenda smám saman undir fargi jarðlaga og umbreytast á löngum tíma í kol. Kol innihalda mikið af kolefni og eru fyrirtaks eldsneyti.
[skýr.] Kol finnast ekki í jörðu á Íslandi. Mór er í raun fyrsta stig kolamyndunar með um 60% kolefnisinnihald og surtarbrandur kemst enn nær því að vera kol með um 70% kolefni. Á Íslandi var stunduð kolagerð, sumstaðar allt fram til upphafs 20. aldar. Kolin voru gerð úr kurluðu birki eða rekavið og nefndust viðarkol.
[enska] coal
kolagerð kv.
[skilgr.] Sú athöfn að búa til viðarkol.
[skýr.] Venjulega var talað um að gera til kola. Viður, oftast birki en stundum fjalldrapi eða rekaviður, var höggvinn og kurlaður, síðan settur í þar til gerða kolagröf. Þá var eldur borinn að en gröfin síðan byrgð með torfi. Þannig hélst glóð í kurlinu og var látin krauma í þrjá til fjóra daga. Afurðin var viðarkol.
[enska] charcoal making
kolagröf kv.
[skilgr.] Gryfja sem gert er til kola í.
[skýr.] Kolagrafir finnast gjarnan nokkrar saman, oft upp af rekafjörum, á skógi vöxnum svæðum eða þar sem skógur hefur verið. Oft eru það sporöskjulaga eða hringlaga dældir með grónum krögum úr torfi í kring.
[enska] charcoal pit
kopar kk.
[sh.] eir [skilgr.] Rauðbrúnn málmur, frumefni (Cu).
[skýr.] Hann var mikið notaður í skrautmuni og nytjahluti allt frá landnámi. Auðvelt er að móta kopar og bræða hann til að steypa í mót, bræðslumarkið er 1083 C°. Kopar er mjúkur málmur og oft var honum blandað við önnur efni til að herða hann eða breyta eiginleikunum, t.d. tin og blý, sjá nánar koparblanda. Ef kopar kemst í snertingu við raka myndast græn húð á yfirborði hans, spanskgræna.
[enska] copper
koparblanda kv.
[skilgr.] Málmblanda sem hefur kopar að uppistöðu.
[skýr.] Orðið er samheiti fyrir allar koparblöndur, t.d. látún og brons. Tilgangurinn með blöndun var að breyta eiginleikum koparsins, t.d. herða hann, gera hann hentugri til smíða eða jafnvel breyta litnum.
[enska] copper alloy
krafsa kk.
[skilgr.] Handverkfæri með löngu tréskafti sem notað er í fornleifauppgrefti til að skafa lausum jarðvegi saman í haug.
[skýr.] Kröfsu er beitt á svipaðan hátt og hrífu. Verkfærið er þó ekki með tindum heldur járni með breiðu, bogadregnu járnblaði. Talið er að íslenskir fornleifafræðingar hafi kynnst verkfærinu í Noregi en það mun einnig notað garðyrkju, vegavinnu og námavinnu.
[enska] krafser
kuml hk.
[skilgr.] Legstaður heiðins manns.
[skýr.] Sjá einnig tvíkuml, kumlateigur, hrosskuml.
[enska] pagan burial
kumlateigur kk.
[skilgr.] Svæði þar sem fleiri en eitt kuml er að finna. Sjá einnig kuml, tvíkuml, hrosskuml.
[skýr.] Nokkrir kumlateigar eru þekktir á Íslandi, þeirra þekktastur líklega á Dalvík. [enska] pagan cemetery
kúpt næla kv.
[skilgr.] Kúpt næla er ákveðin gerð af nælu frá víkingaöld. Kúptar nælur eru ílangar, oftast gerðar úr tveimur hlutum, yfirskildi og undirskildi. Yfirskjöldurinn er kúptur og oftast ríkulega skreyttur
[skýr.] Kúptar nælur eru algengustu skartgripir sem finnast í kumlum kvenna. Algengt er að þær finnist í pörum, enda hafa þær líklega verið bornar sín hvoru megin á brjósti eða öxlum. Oft voru sörvistölur á bandi milli nælnanna.
[enska] oval brooch
kvars hk.
[skilgr.] Hörð steintegund, hvít eða gráleit með glergljáa, frumsteinn í öllu súru storkubergi og algeng holufylling.
[enska] quartz
kvíahnaus kk.
[skilgr.] Kvíahnaus er ákveðin tegund af torfhnaus sem stunginn var til að hlaða úr. Kvíahnausar eru ferkantaðar eða teningslaga torfur.
[enska] turf block
kvíar kv.
[skilgr.] Aðhald eða rétt, torf- eða grjóthlaðin, sem ær voru mjaltaðar í.
[skýr.] Kvíar voru yfirleitt hafðar skammt utan túns eða í túnjaðri. Færikvíar komu til sögunnar á 18. og 19. öld, trégrindur sem voru færðar til í því augnamiði að áburður dreifðist úr skepnunum.
[enska] milking pen
kyngervi
[skilgr.] Félagslega mótaður munur milli karla og kvenna sem er til kominn vegna lærðrar hegðunar en á ekkert skylt við líffræðileg kyn.
[skýr.] Kyngervi getur verið breytilegt eftir tímabilum eða milli ólíkra menningarhópa svo dæmi séu nefnd.
[enska] gender
kynjafornleifafræði
[skilgr.] Nálgun í fornleifafræði þar sem áhersla er lögð á kyngervi og hvernig það kemur fram í fornleifafræðilegum rannsóknagögnum.
[skýr.] Í kynjafornleifafræði eru einnig skoðuð tengsl kyngervis við aðra félagslega þætti eins og þjóðfélagsstöðu, aldur, þjóðerni og trú.
[enska] gender archaeology