aðalskráning kv.
[skilgr.] Eitt stig fornleifaskráningar, byggir á svæðisskráningu. Við aðalskráningu eru minjastaðir skoðaðir á vettvangi, staðsettir, flokkaðir og kortlagðir. Tóftir eru teiknaðar upp og ljósmyndaðar.
[enska] field survey
afl kk.
[skilgr.] Eldstæði eða eldur í smiðju .
[dæmi] Að bregða e-u fyrir aflinn merkir að eldbera e-ð (til herslu).
[enska] forge
agat kk.
[skilgr.] Steintegund, afbrigði kalsedóns.
[skýr.] Gjarnan sjást rendur í agati, sem liggja í hring líkt og í þverskurði trjástofna, oftast hvítar, brúnar, rauðleitar eða grænar. Perlur úr slípuðum agat eru algengar og hafa fundist við fornleifauppgrefti, t.d. í Skálholti. Íslendingar höfðu trú á kynjamætti agats, hann átti að fæla burt drauga og bægja frá áhrifum galdra og sótta.
[enska] agate
agnúi kk.
[skilgr.] Agnhald á öngli, lítið hak sem kemur í veg fyrir að beita og fiskur renni af honum.
[enska] barb
akur kk.
[skilgr.] Afmarkað svæði og oft afgirt, stungið upp eða plægt, þar sem kornplöntur eru ræktaðar, t.d. bygg og hafrar en einnig lín.
[skýr.] Ritaðar heimildir, fornleifarannsóknir og örnefni benda til að akuryrkja hafi verið stunduð á Íslandi fram á miðaldir.
[enska] arable field, agricultural field
alstöð kv.
[skilgr.] Landmælingatæki sem hnitsetur ákveðna punkta í þrívídd, þ.e. bæði á x og y ás í hnitakerfi en mælir einnig hæð (z-ás).
[skýr.] Tækið er mikið notað í fornleifarannsóknum, bæði uppgröftum og yfirborðsmælingum á rústum. Í uppgröftum er það notað til mælinga á lögum og fundarstöðum gripa. Upplýsingarnar koma að miklu gagni við kortlagningu.
[enska] total station
altarissteinn kk.
[skilgr.] Steinn, oftast tilhöggvinn og slípaður, hafður á altari í kaþólskum sið.
[skýr.] Altarissteinar eru taldir hafa verið algengir á Íslandi í kaþólskum sið, a.m.k. er þeirra oft getið í kirkjumáldögum frá miðöldum. Samkvæmt kaþólskum kirkjulögum mátti ekki syngja messu nema við steinaltari eða í það minnsta lausan, vígðan stein sem hafður væri á altarinu. Steinarnir gátu verið úr innfluttu grjóti, s.s. graníti og marmara en þó eru til dæmi um altarissteina úr íslenskum bergtegundum.
[enska] altar stone
alur kk.
[skilgr.] Lítill stingur eða handbor
[enska] awl
armbaugur
[skilgr.] Hringur, oftast úr málmi, til að bera um handlegg eða úlnlið.
[skýr.] Armbaugar hafa fundist hér á landi, m.a. úr silfri og tálgukoli .
[enska] armring
aska kv.
[skilgr.] Aska eru leifar sem eftir verða þegar fast efni brennur. Aska getur verið mismunandi á litinn eftir því hvaða efni hefur brunnið. Hún getur verið fínkornótt, gróf eða duftkennd. Sjá einnig viðaraska, móaska, taðaska, þangaska.
[skýr.] Aska er eitt af megineinkennum mannabústaða og finnst gjarnan í eldstæðum, öskuhaugum og gólflögum. Gosaska er venjulega nefnd gjóska.
[enska] ash
atgeir kk.
[skilgr.] Vopn, blanda af höggvopni og spjóti á löngu skafti. Atgeirar teljast til svonefndra stangvopna.
[skýr.] Atgeirar eru nefndir í íslenskum fornsögum en engin slík vopn hafa fundist sem talist geta frá víkingaöld. Þvert á móti eru atgeirar, eins og við þekkjum þá, taldir upprunnir á 14. öld og því ekki ljóst hvers konar vopna er verið að vísa til í fornsögum. Á Íslandi hafa fundist fjórir atgeirar á víðavangi, einn í Vatnsskarði milli Húnavatnssýslu og Skagafjarðar og þrír í Grísatungufjöllum í S-Þingeyjarsýslu. Allir eru þeir taldir frá síðmiðöldum.
[enska] halbeard
auðmulinn lo.
[skilgr.] Auðmulinn er notað um jarðveg eða mannvistarlög sem molna auðveldlega milli fingra en smyrjast ekki út eins og leir eða fitublandin lög, t.d. gólflög.
[skýr.] Flestar tegundir íslensks jarðvegs eru auðmuldar.
[enska] friable
áfok hk.
[skilgr.] Áfok er hvert það jarðlag sem myndast hefur úr vindbornum jarðvegi. [skýr.] Áfokslög eru algeng í fornleifauppgröftum. Jarðvegur fýkur til vegna uppblásturs eða rofs.
[enska] loess, windblown soil
álagablettur kk.
[skilgr.] Afmarkaður staður sem álög hvíla á, mjög oft í slægjulandi.
[skýr.] Mátti þá ekki slá blettinn en væri það gert hafði það slæmar afleiðingar í för með sér, jafnvel dauða. Oft eru álagablettir tengdir huldufólki.
[enska] cursed area
ár kv.
[skilgr.] Verkfæri, breitt og flatt í annan endann, notað til að róa bát.
[skýr.] Efniviður í árar var kallaður erði. Yfirleitt munu árar hafa verið smíðaðar úr tiltækum við, oft rekavið, en einnig birki. Hvalbein þekktist þó einnig sem smíðaefni í árar.
[enska] oar
Ásubergsstíll kk.
[skilgr.] Norrænn skreytistíll frá víkingaöld. Skrautið byggist upp á ýmiss konar dýrum og furðuskepnum, oft höfuðsmáum og með ólögulegan líkama. Oft togna útlimirnir í langa anga og vefjast dýrin þá hvert um annað og mynda mynsturheild eða net.
[skýr.] Ásubergsstíll tekur nafn sitt af útskornum munum úr tré sem fundust í Ásubergshaugnum á Vestfold 1903. Ásubergsstíll er fyrsti eiginlegi víkingastíllinn á Norðurlöndum og talinn hafa átt blómaskeið sitt fyrir árið 850. Stíllinn er náskyldur Borróstíl og eru þeir saman oft nefndir eldri víkingastíll. Á Íslandi hafa einungis fundist tveir gripir í Ásubergsstíl, nælur frá Skógum í Flókadal, að líkindum úr kumli . Þær eru taldar frá fyrri hluta 9. aldar og eru nánar tiltekið af Berdalsgerð.
[enska] Oseberg style
áttahorf hk.
[skilgr.] Áttahorf er lýsing á legu mannvirkis, grips eða beinagrindar með tilvísan í áttir.
[skýr.] Áttahorf er einn þeirra þátta sem skipta miklu máli í hvers kyns lýsingum í fornleifafræði.
[enska] orientation
ávalur lo.
[skilgr.] Ávalur er notað um fyrirbæri sem hefur rúnnaðar brúnir eða horn.
[skýr.] Hugtakið er notað í lýsingum, bæði á gripum og ýmsum byggingarlegum einingum, t.d. stoðarholum og ræsum.
[enska] rounded
áveita kv.
[skilgr.] Mannvirki sem ætlað er að stýra vatnsrennsli.
[skýr.] Áveitur geta samanstaðið af hlöðnum görðum, stíflum og skurðum. Þær voru oftast byggðar til að veita vatni á akra eða slægjuland en einnig var algengt að veita lækjum heim að bæjum til þvotta og neyslu. Fátt er vitað um áveitur á Íslandi til forna en þær urðu algengar á umbótaskeiði í landbúnaði á 19. öld og í upphafi þeirrar 20. [enska] irrigation